Sjúkdómar í búfé af völdum eldgosa hafa verið þekktir hérlendis í margar aldir og eru fyrstu skráðar lýsingar á eitrunum í búfé vegna gosösku að finna í annálum frá 1694. Þegar Hekla gaus 1970 söfnuðu  vísindamenn á Keldum ýmsum upplýsingum og rannsökuðu ítarlega áhrif gosösku á heilsufar búfjár. Það sem hér fer á eftir byggir að mestu á niðurstöðum þessara rannsókna. Þá þykir mér rétt að tíunda hér ráðleggingar Matvælastofnunar til eiganda búfénaðar á öskufallssvæðum.

Öskufall af völdum eldgoss eins og við verðum nú vitni að austur í Eyjafjallajökli getur haft margs konar áhrif á búpening. 

Í fyrsta lagi  getur gosaskan valdið dýrunum óþægindum og  mikilli ertingu. Dýr sem eru útivið þegar askan fellur verða oft hrædd og óróleg.  Askan er mjög fíngerð og kornin oddhvöss eins og örsmá glerbrot, og geta því valdið ertingu og óþægindum í slímhúð augna og öndunarfæra. Berist hún ofan í meltingarveg getur hún valdið blæðingum og síðan bólgum og jafnvel blóðugum niðurgangi.

Í öðru lagi    getur gosaska valdið bráðri eitrun af völdum flúors. Askan fellur á gróður og mengar drykkjarvatn búsmala og getur þannig borist í dýrin. Flúor er mismikið í eldfjallaösku.

Samkvæmt fréttum er flúorinnihald í þeirri ösku sem dreifist frá gostöðvunum í Eyjafjallajökli  lítið í  samburði við flúorinnihald í Heklugosum. Á fyrsta degi Heklugossins 1970 mældist  allt að 2000 ppm (mg/kg) flúors í öskunni og flúormagn í grasi fór upp í 4300 ppm á öðrum degi gossins.

Fyrstu mælingar vísindamanna á Jarðvísindastofnun bentu til þess að flúormagn í öskunni úr Eyjafjallajökli væri ekki nema brot  af flúormagninu úr Heklugosinu eða á bilinu 25 – 35 mg/kg. En, samkvæmt upplýsingum á heimasíðu Matvælastofnunar þann 22.april s.l., mældi Jarðvísindastofnun umtalsvert meira magn flúors í gosösku í sýnum sem tekin voru 19. apríl en áður hafði mælst,  eða 850 mg/kg.

Askan getur  verið mjög varasöm og fer það eftir þykkt öskulagsins. Skepnum er sérstaklega hætta búin af uppsöfnuðu vatni eins og t.d. í pollum á túnum.

Fyrstu einkenni fluoreitrunar eru slen, lystarleysi og þróttleysi. Þetta sást í Heklugosinu 1970 og hefur verið staðfest í tilraunum. Flúor bindur kalk í torleyst sambönd og veldur þannig kalkskorti sem valdið getur doða í kúm og kindum og klumsi í hryssum einkum seint á meðgöngu og um burð eða köstun. 

Í þriðja  lagi    getur flúor í gosösku valdið hægfara (síðkomnum) eitrunar áhrifum. Ungviði í vexti safnar flúor hraðar í bein en eldri dýr  og fullvaxnir einstaklingar.  Einkenna verður fyrst vart allt að þremur árum eftir gos.

Í beinum kemur langvinn flúoreitrun fram sem frauðkenndir hnútar eða þykkni utan á beinum. Helst eru þessar sjúklegu breytingar að finna á fótleggjum, kjálkabörðum, rifbeinum og grindarbeinum. 

Á fótleggjum hafa beinþykkni eða beinhnjóskar þessir verið nefndir „fætlur“  þvi oft fylgir þeim helti. Reynslan sýnir að tennur eru yfirleitt næmari fyrir flúori en beinin.

Í tönnum sem myndast þroskast tannkrónan ekki eðlilega , og því koma skemmdirnar fyrst og fremst fram í skepnum, sem eru að taka tennur.  Glerungur tannanna er þá hrjúfur og ósléttur og stundum vantar glerung á blettum. Þessar tennur eru meyrar og slitna fljótt. Hér á landi hafa menn ýmisst nefnt þessar tennur öskutennur eða gostennur.  Á  jöxlum kemur oft fram misslit sem leiðir til gaddmyndunar. Þetta getur leitt til vanþrifa því að skepnurnar geta átt erfitt um vik að bíta, tyggja og jórtra.

Rannsóknir í kjölfar Heklugossins 1970 sýndu að hvað sauðfé varðar sáust nær eingöngu  tannskemmdir  í fé sem var  yngra en en 3 vetra við gos og var hæst tíðni í fé sem var tveggja vetra  við gos. Tannskemmdir  í hrossum fundust  aðeins í hrosssum sem voru ársgömul eða tveggja vetra þegar gosið varð.

Rannsóknir  sýndu einnig  greinilega fylgni við þykkt öskulagsins og varð tannskemmda ekki vart á jaðarsvæðum, þar sem þykkt öskulagsins var minni en 0.1 cm. 

Þá kom einnig í ljós að flúor magn í umhverfinu, t.d. í grasi, lækkaði mjög ört eftir að öskufalli lauk og var komið í 1-2 % af upphaflegu magni á tæpum þremur vikum. 

Hvað er til ráða
Á  heimasíðu Matvælastofnunar eru ráðleggingar til dýraeiganda um hvernig bregðast skuli við  öskufalli.

1.   Forða skepnum undan öskufalli, hýsa þær eða flytja annað ef mögulegt er. Þó skal forðast flutninga á fylfullum hryssum, einkum ef  innan við mánuður er í köstun. Sé ekki hægt að hýsa öll hross skal halda þeim heim við hús þar sem hægt er vatna þeim með hreinu vatni og verja fóður fyrir mengun.

2.   Tryggja skepnum hreint drykkjarvatn. Kanna ástand vatnsbóla og sjá til þess að yfirborðsvatn berist ekki í þau. Hafa rennandi vatn hjá skepnum á útigangi.

3.   Gefa skepnum á útigangi gott og mikið fóður, tryggja aðgang að saltsteinum og halda þeim frá beit eins og kostur er. Gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að aska falli á fóðrið.

4. Tryggja eftir föngum að aska berist ekki inn í gripahús.

Þá tekur Matvælastofnun fram að ef aska fellur á tún á heyskapartíma, er vissara að bíða með slátt þar til ringt hefur, sama gildir um beitiland.

Eins og áður hefur komið fram þynnist flúorin hratt og eitrunarhætta dvínar. Falli aska á hey þarf að meta magn flúors, sem gæti borist í skepnurnar og taka ákvörðun um nýtingu heys á grundvelli þess.

Heimildir

• G. Georgsson, G. Pétursson: Fluorosis of sheep caused by the Hekla eruption in 1970. Floride 5 (2), 58-66, 1972.
• Guðmundur Georgsson, Guðmundur Pétursson og Páll A. Pálsson. Flúoreitrun í búfé. Freyr 77(21). 864-868, 1981.
• Jakob Kristinsson, Eggert Gunnarsson, Þorkell Jóhannesson, Páll A. Páslsson og Hörður Þormar. Experimental fluoride poisoning in Icelandic sheep. Icel. Agr.Sci, 11, 107-112, 1997.
• Heimasíða Matvælastofnunar.

Eggert Gunnarsson, dýralæknir  (20.04.2010)